Коррупсия ҳамчун падидаи манфии иҷтимоӣ: таҳлили сотсиологӣ ва этикӣ
Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ коррупсия на танҳо як ҷинояти иқтисодӣ, балки ҳамчун як «патологияи иҷтимоӣ» дониста мешавад, ки таҳкурсии маънавии ҷомеаро заиф месозад. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста таъкид менамоянд, ки мубориза бо коррупсия кори дастҷамъонаи тамоми мақомоти давлатӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мебошад. Аз нуқтаи назари сотсиологӣ, коррупсия натиҷаи деформатсияи (вайроншавии) муносибатҳои иҷтимоӣ мебошад. Вақте ки меъёрҳои ғайрирасмӣ (тамаъҷӯӣ, хешутаборбозӣ) аз меъёрҳои расмии ҳуқуқӣ боло меистанд, низоми идоракунии ҷамъиятӣ дучори буҳрон мегардад.
Метавон ҷанбаҳои зерини коррупсияро баррасӣ намуд:
Ҷанбаи сохторӣ: Номукаммалии қонунгузорӣ ва заифии назорати ҷамъиятӣ. Ҷанбаи ахлоқӣ: Паст шудани сатҳи масъулияти маънавӣ ва ташаккули «фарҳанги таҳаммулпазирӣ» нисбат ба ришвахорӣ. Яке аз мушкилоти асосӣ дар он аст, ки дар баъзе ҳолатҳо коррупсия дар шуури ҷамъиятӣ ҳамчун роҳи осони ҳалли мушкилот пазируфта мешавад. Ин раванд ба иҷтимоишавии насли ҷавон таъсири манфӣ расонида, эътиқодро ба адолати иҷтимоӣ коҳиш медиҳад. Аз нигоҳи этикаи касбӣ, коррупсия хиёнат ба вазифа ва принсипҳои инсондӯстӣ ба шумор меравад. Таҳлилҳои илмӣ нишон медиҳанд, ки коррупсия оқибатҳои манфии зеринро ба бор меорад. Нобаробарии иқтисодӣ ва амиқшавии табақабандии иҷтимоӣ; Паст шудани сифати хизматрасониҳои давлатӣ (маориф, тандурустӣ); Коҳиш ёфтани сармоягузории хориҷӣ ва суст шудани рушди инноватсионӣ. Таҳлилҳои омории мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишвар собит месозанд, ки мубориза бо коррупсия дар Тоҷикистон характери мунтазам дорад. Масалан, тибқи маълумоти Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия, танҳо дар соли 2025 зарари молиявии ошкоршуда аз ҷиноятҳои коррупсионӣ зиёда аз 350 млн сомониро ташкил додааст. Ин рақамҳо зарурати тақвияти назорати ҷамъиятӣ ва истифодаи васеи технологияҳои рақамиро дар равандҳои молиявӣ бори дигар тасдиқ менамоянд. Дар марҳилаи кунунии татбиқи Стратегияи давлатии мубориза бо коррупсия барои давраи то соли 2030, диққати асосӣ ба гузариш аз чораҳои ҷазодиҳӣ ба чораҳои пешгирикунанда равона шудааст. Таҳқиқоти сотсиологӣ нишон медиҳанд, ки зиёда аз 65% пурсидашудагон коррупсияро ҳамчун монеаи асосӣ барои рушди иҷтимоӣ арзёбӣ мекунанд, ки ин нишондиҳандаи ташаккули шуури нави зиддикоррупсионӣ дар ҷомеа мебошад. Мубориза бо коррупсия танҳо бо усулҳои ҷазодиҳӣ натиҷаи дилхоҳ намедиҳад. Барои решакан кардани ин падида зарур аст, ки: Сатҳи маърифати ҳуқуқӣ ва ахлоқии шаҳрвандон баланд бардошта шавад.Шаффофияти фаъолияти мақомоти давлатӣ тавассути ҳукумати электронӣ таъмин гардад. Дар шуури ҷавонон мафкураи «таҳаммулнопазирӣ нисбат ба коррупсия» ташаккул дода шавад. Таҳқиқи коррупсия ҳамчун падидаи мураккаби иҷтимоӣ ва этикӣ имкон медиҳад, ки якчанд натиҷаҳо ҳосил карда шаванд: Коррупсия танҳо мушкили ҳуқуқӣ ё иқтисодӣ нест, балки он як раванди деформатсияи иҷтимоист, ки ба низоми арзишҳои ҷомеа таъсири манфӣ мерасонад. Таҳлилҳо нишон доданд, ки коҳиши сатҳи ахлоқи касбӣ заминаи асосии пайдоиши муносибатҳои коррупсиониро фароҳам меорад. Маълумоти Агентии назорати давлатии молиявӣ ва мубориза бо коррупсия барои соли 2025 собит месозад, ки новобаста аз афзоиши ошкорсозии ҷиноятҳо, ҳаҷми зарари молиявӣ ҳанӯз ҳам баланд боқӣ мемонад. Ин ҳолат зарурати гузариш ба усулҳои муосири назорати рақамиро тақозо мекунад. Татбиқи бомуваффақияти Стратегияи давлатии мубориза бо коррупсия на танҳо аз фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, балки аз сатҳи иштироки ҷомеаи шаҳрвандӣ вобастагии зич дорад. Барои решакан кардани коррупсия, ташаккули «таҳаммулпазирии сифрӣ» дар шуури насли ҷавон ва боло бурдани этикаи касбии хизматчиёни давлатӣ самтҳои афзалиятнок ба шумор мераванд
Шарипова Таҳмина Маликовна
муаллими калони кафедраи фанҳои ҷамъиятӣ