Чанд андеша оид ба муносибатҳои сиёсии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Ҷумҳурии Қирғизистон дар шароити ҳозира

Пас аз барҳамхўрии Иттиҳоди Шўравӣ соли 1991 дар муддати начандон тўлонӣ байни собиқ ҷумҳурияҳои шўравӣ, ҳар кадоме соҳибихтиёриро касб намуданд, баҳсҳои марзу бумӣ, яъне сарҳадӣ ба амал омадааст, аз ҷумла байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва кишвари ҳамсоя Ҷумҳурии Қирғизистон.

Муаммо дар он аст, ки баъди барҳам хўрдани подшоҳии Россия дар соли 1917 ва ташкил кардани Республикаҳои Совети Сотсиалистӣ дар заминаи собиқ Империяи Россия, ки Аморати Бухоро (Осиёи Миёна) зери итоати он буд, халқҳояшон миллатҳои тоҷику ўзбек, қазоқу қирғиз ва туркман буданд, боиси нодуруст ташкил гардидани Республикаҳои советӣ гардид. Гиреҳи асосӣ дар он аст, ки ҳангоми ташкил намудани республикаҳои сотсиалистӣ ҷойгиршавии миллатҳои онҳоро на аз ҳамон замон ба ҳисоб гирифта шуд, ки ҷойгиршавии мардуми муқимӣ (таҳҷоӣ) дар заминҳояшон шартан муқаррар карда шуда буд, ки дар ин ҷода Тоҷикистон шикасти калон хўрдааст. Зеро аксари замонҳои аслии ҷумҳурӣ ва миллати тоҷик берун аз сарҳади кишвар махсусан дар марзи республикаҳои Ўзбекистон ва Қирғизистон мондаанд, аз қабили Самарқанду Бухоро, Сурхандарёю Намангон ва Чусту Фарғона дар ҳайати Узбекистон ва Андараку Исфона, Султонта Селнан дар ҳайати Қирғизистон. Ин ҳама ба эътибор нагирифтани ҷойгиршавии миллатҳо дар замини аслиашон аз ҷониби ташкилкунандагони республикаҳо ба роҳбарони Иттиҳоди Шўравӣ, ки ин заминҳову миллатҳо дар кадом ҳайат мешаванд, барои онҳо тафовуте надошт, чунки мақсади онҳо сохтани империяи абарқудрати шўравӣ буд, ки дар маҷмўъ ҳамаи миллатҳо – шаҳрвандони Иттиҳоди Шўравӣ буданд ва марзу буму сарҳадҳо шарти сунъӣ буданд.

Мисоли ин бетафовутӣ баҳси марзу бум ва сарҳади байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон мебошад, ки рафта-рафта ба тезутундшавии муносибатҳои байни миллатҳои қирғиз ва тоҷик оварда расонидааст, ки дар ин раванд ҳатто гирдудори сиёсӣ байни кишварҳои ҳамсоя ба амал омадааст. Яъне, бо сабаби аломатгузорӣ нашудани сарҳади давлатӣ як қисмати сарҳади давлатӣ байни ҷумҳуриҳои Тоҷикистону Қирғизистон гоҳ – гоҳ муноқишаи байни аҳолии маҳаллӣ ё марзбонони ду кишвар табдил меёбад. Мақомоти ҳарду кишвар бар ин боваранд, ки макони тақсими об дар қаламрави онҳо ҷойгир аст, аммо то ҳанўз ин масъала ҳалли худро наёфтааст.

Муноқишаҳои байни ин миллатҳои кишварҳои ҳамсоя асосан аз ҷониби қирғизҳо барои истифодаи об ва ғайра нисбати тоҷикон ба амал омада, аз тарафи онҳо сангборон кардан, тир кушодани сарҳадчиёни қирғиз ба тарафи тоҷикон ва ҳамаи ин ба ошўбу иғво оварда расонид, ки мо ҳамагон шоҳиди чунин фоҷиа моҳҳои апрел – майи соли 2021 будем.

Моҷарои навбатии миёни ин халқҳо яке аз онҳо ба наздикӣ дар моҳи сентябри соли 2021 аз ҷониби қирғизҳо нисбати тоҷикон ҷанг кардаанд дар маҳаллҳои Исфараю Ворух Қистақўз (Хистеварзу) Овчи – қаълачаи байни сарҳадӣ. Охир тоқати тоҷикон тоқ шуда аз ҷониби маркази Ҷумҳуриамон ҳамватанон даъват кардаанд, ки ихтиёришон ба ёрманди омода қирғизҳои гўлахтиро саркўб карда хонаю ҷояшон манзилҳои зисташон ва дигар иншоотҳояшонро нобуд карда зиёда аз 40 киломери масоҳати замини қирғизистонро ишғол карда буданд, ки қирғизҳо аз тарси ба тоҷикони мо имдодталабона “давайте договоримся по хорошему” гиряю нола кардаанд.

Умуман миллатҳои ўзбеку қирғизу қазоқ миллатҳои тоза нестанд. Онҳо наслҳои боқимондаи муғулҳои Чингизхон ва Турхону Усмонӣ буда, сурати онҳо хусусан қиёфаи рўйю чашмҳояшон монанди чашмҳои миллати муғул ва ҷопониҳои самурай ва ботинашон ба миллати туркҳои салчукӣ шабеҳ аст. Аз ин рў, ин миллатҳо баъди аз итоати миллати рус баромадан ва касб кардани соҳибихтиёрӣ яке Ўзбекистон ба сўи Кореяи Ҷанубӣ майл менамояд.

Баъд ҳар се сўи давлати Туркияи усмонию салчуқӣ рафтанд, ки онҳоро Туркия сарпарастӣ мекунад. Ҳамин тавр ҳам ҳаст бахусус ҷумҳурии  Қирғизистон, ки пайкари асосгузори давлати Туркияро Камолпошо Отатуркро ҳамчун пешвои миллати турк дар  кишвари худ бунёд карданианд.

Аз баъзе шунидаҳо қирғизҳо бо дигар халқҳои ҳаммарзи худ, аз ҷумла  Ўзбекистон дар бобати марзу бум ва сарҳади давлатӣ носозгор мебошанд.

Аз фаҳмишам миллати қирғиз ҷангҷўй, шўрангезу ошўбгар мебошанд. Мисол, ин ҳам аст, ки дар шаҳри Ўйги худи Қирғизистон, ки аксари халқи таҳҷоӣ миллати ўзбек зиндагӣ мекунанд ба наздикӣ қирғизҳои хунхор давр гирифта як нафар онҳоро оташ заданд, ки дар шабакаи иҷтимоии Интернет паҳн шудааст. Бинобар ин, кишвари мо бояд муносибатҳои иқтисодӣ ва сиёсии худро бо ҷумҳурии сотсиалистии Чин ва муносибатҳои ҳарбию сиёсиро бо Федератсияи Россия густариш диҳад.

Салимова М.М.–мудири кафедраи андоз ва андозбандии ДДҲБСТ