ҲИФЗИ СУЛҲУ СУБОТ ВА ҲУВИЯТИ МИЛЛӢ ДАР ЗАМОНИ ҶАҲОНИШАВӢ

Ҷаҳони муосир дар марҳилаи тағйироти босуръат қарор дорад. Рушди илму техника, густариши технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ, афзоиши робитаҳои иқтисодӣ, сиёсӣ ва фарҳангӣ, инчунин васеъ гардидани муносибатҳои байни ҷомеаҳо симои ҷаҳони имрӯзаро ба таври назаррас дигаргун намудаанд. Равандҳои ҷаҳонишавӣ масофаҳои ҷуғрофиро кӯтоҳ карда, имкониятҳои нави ҳамкорӣ, табодули дониш ва таҷрибаро фароҳам овардаанд. Ҳамзамон, ин равандҳо дар назди ҷомеаҳо масъалаҳои нави иҷтимоӣ ва фарҳангиро низ ба миён мегузоранд. Яке аз чунин масъалаҳои муҳим ҳифзи сулҳу субот ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ мебошад.
Аз нуқтаи назари илмҳои ҷамъиятӣ, сулҳу субот яке аз шартҳои асосии рушди устувори ҷомеа ба ҳисоб меравад. Ҷомеае, ки дар он сулҳ ва оромӣ ҳукмфармост, имконияти бештар барои рушди иқтисод, маориф, илм, фарҳанг ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ дорад. Дар фазои суботи иҷтимоӣ инсон метавонад озодона таҳсил кунад, кору фаъолият намояд, қобилиятҳои худро рушд диҳад ва барои ояндаи худ ва ҷомеа нақшаҳои созанда тарҳрезӣ кунад. Аз ин рӯ, сулҳро танҳо ҳамчун набудани ҷанг ё низоъ фаҳмидан кофӣ нест. Сулҳ муҳити иҷтимоиест, ки дар он эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон, волоияти қонун, ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулпазирӣ ва ҳамкории созанда таъмин мегардад.
Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки нооромӣ ва низоъҳои иҷтимоӣ ба рушди ҷомеа таъсири бисёр манфӣ мерасонанд. Онҳо метавонанд боиси талафоти инсонӣ, коҳиши рушди иқтисодӣ, муҳоҷирати маҷбурӣ, заиф шудани робитаҳои иҷтимоӣ ва аз байн рафтани эътимоди байни гурӯҳҳои гуногуни ҷомеа гарданд. Махсусан, чунин вазъият ба ҷавонон таъсири ҷиддӣ мерасонад, зеро насли ҷавон дар давраи ташаккули ҷаҳонбинӣ ва мавқеи иҷтимоии худ қарор дорад. Аз ин рӯ, ҳифзи сулҳу субот бояд на танҳо вазифаи давлат, балки арзиши умумимиллӣ ва қисми муҳими фарҳанги шаҳрвандӣ бошад.
Дар баробари сулҳу субот, масъалаи ҳувияти миллӣ низ дар шароити ҷаҳонишавӣ аҳамияти хос пайдо мекунад. Ҳувияти миллӣ эҳсоси мансубияти шахс ба миллат, фарҳанг ва ҷомеаи муайян буда, дар заминаи забон, таърих, фарҳанг, адабиёт, анъанаҳо, расму ойинҳо, арзишҳои маънавӣ ва хотираи таърихӣ ташаккул меёбад. Ҳувияти миллӣ ба инсон имкон медиҳад, ки худро ҳамчун узви ҷомеаи муайян шиносад, ба мероси фарҳангии худ эҳтиром гузорад ва масъулияти худро дар назди ҷомеа дарк намояд.
Ҳувияти миллӣ падидаи тағйирнопазир нест. Он дар ҷараёни рушди таърихӣ ва таҳти таъсири муҳити иҷтимоӣ ташаккул меёбад ва пайваста рушд мекунад. Аз ин рӯ, ҳифзи ҳувияти миллӣ набояд маънои рад намудани дигар фарҳангҳо ё дур шудан аз ҷомеаи ҷаҳониро дошта бошад. Баръакс, ҳувияти устувори миллӣ ба инсон имкон медиҳад, ки фарҳанги худро хуб шиносад ва дар баробари ин ба фарҳанг ва арзишҳои дигар халқҳо бо эҳтиром муносибат кунад. Худшиносии миллӣ дар чунин ҳолат ба омили ҳамгироӣ ва ҳамкорӣ табдил меёбад, на ба воситаи ҷудоӣ ва муқобилгузорӣ.
Ҷаҳонишавӣ дар ин раванд ҳам имконият ва ҳам мушкилотро ба вуҷуд меорад. Аз як тараф, тавассути робитаҳои байналмилалӣ кишварҳо метавонанд аз таҷрибаи ҳамдигар истифода баранд, дастовардҳои илмӣ ва технологиро аз худ кунанд, муносибатҳои иқтисодӣ ва фарҳангиро густариш диҳанд. Имрӯз инсон ба иттилоот ва дониш нисбат ба гузашта хеле осонтар дастрасӣ дорад. Ҷавонон метавонанд забонҳои хориҷиро омӯзанд, бо фарҳангҳои гуногун шинос шаванд, аз донишгоҳҳо ва марказҳои илмии ҷаҳон маълумоти нав гиранд ва дар барномаҳои байналмилалӣ иштирок намоянд. Ин имкониятҳо барои рушди шахсӣ ва иҷтимоӣ аҳамияти калон доранд.
Аз ҷониби дигар, таъсири босуръати муҳити ҷаҳонӣ метавонад ба низоми арзишҳои ҷомеа таъсир расонад. Тавассути интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ тарзи зиндагӣ, андешаҳо, рафтор ва намунаҳои гуногуни фарҳангӣ бо суръати зиёд паҳн мешаванд. Агар шахс таърих, фарҳанг ва арзишҳои миллии худро ба таври кофӣ нашиносад, эҳтимол дорад, ки таъсири муҳити беруна ба ҳисси мансубияти фарҳангии ӯ таъсир расонад. Аз ин рӯ, масъалаи асосӣ на муқовимат ба ҷаҳонишавӣ, балки ташаккули қобилияти дуруст истифода бурдан аз имкониятҳои он мебошад.
Дар ин замина забони миллӣ нақши махсус дорад. Забон яке аз муҳимтарин унсурҳои ҳувияти миллӣ буда, на танҳо воситаи муошират, балки воситаи нигоҳдорӣ ва  интиқоли хотираи таърихию фарҳангии миллат мебошад. Тавассути забон таҷрибаи иҷтимоӣ, дониш, анъанаҳо ва арзишҳои маънавӣ аз як насл ба насли дигар мегузаранд. Аз ин рӯ, ҳифз ва рушди забони миллӣ бояд ҳамчун масъалаи муҳими фарҳангӣ, иҷтимоӣ ва маърифатӣ арзёбӣ гардад. Дар баробари ин, омӯзиши забонҳои хориҷӣ низ талаботи муҳими ҷаҳони муосир мебошад. Донистани забонҳои дигар ба шаҳрванд имконият медиҳад, ки бо дастовардҳои илмию фарҳангии ҷаҳонӣ шинос шавад. Аз ин рӯ, ҳифзи забони миллӣ ва омӯзиши забонҳои хориҷӣ набояд ҳамчун ду равияи муқобил баррасӣ шаванд.
Фарҳанг низ дар ташаккули ҳувияти миллӣ мавқеи муҳим дорад. Адабиёт, мусиқӣ, санъат, таърих, ҳунарҳои мардумӣ ва анъанаҳои миллӣ мероси маънавии ҷомеа мебошанд. Аммо барои нигоҳ доштани ҷойгоҳи онҳо дар замони муосир зарур аст, ки шаклҳои пешниҳоди ин арзишҳо низ ба талаботи замон мутобиқ гарданд. Ҷавонони имрӯза бештар тавассути муҳити рақамӣ маълумот мегиранд. Аз ин рӯ, истифодаи китобҳои электронӣ, филмҳои таърихию фарҳангӣ, барномаҳои таълимӣ, сомонаҳо ва шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад барои муаррифии фарҳанги миллӣ имкониятҳои нав фароҳам оварад. Агар арзишҳои миллӣ дар шаклҳои муосир ва ҷолиб пешниҳод карда шаванд, онҳо метавонанд барои насли ҷавон низ аҳамияти бештар пайдо кунанд.
Яке аз масъалаҳои муҳими замони муосир таъсири фазои иттилоотӣ ба суботи ҷомеа мебошад. Интернет сарчашмаи бузурги дониш ва иттилоот аст, вале ҳамаи маълумоти дар он паҳншаванда саҳеҳ ва боэътимод нест. Хабарҳои бардурӯғ, иттилооти таҳрифшуда ва маводи иғвоангез метавонанд ба афкори ҷомеа таъсири манфӣ расонанд. Дар баъзе ҳолатҳо паҳн намудани маълумоти носанҷида метавонад боиси афзоиши нобоварӣ, нофаҳмӣ ва ихтилоф дар ҷомеа гардад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани саводи иттилоотӣ яке аз талаботи муҳими ҷомеаи муосир мебошад.
Саводи иттилоотӣ маънои қобилияти истифодаи одии интернетро надорад. Шаҳрванди босаводи иттилоотӣ бояд тавонад манбаи маълумотро арзёбӣ кунад, дурустии онро санҷад, байни далел ва андеша фарқ гузорад ва пеш аз паҳн намудани хабар оқибатҳои эҳтимолии онро ба назар гирад. Чунин фарҳанг барои пешгирии таъсири манфии иттилоот ва таҳкими суботи иҷтимоӣ аҳамияти калон дорад. Масъулият дар фазои маҷозӣ бояд ба мисли масъулият дар ҳаёти воқеӣ дарк карда шавад.
Дар ин раванд нақши ҷавонон махсусан муҳим мебошад. Ҷавонон қисми фаъолтарини ҷомеа буда, бештар аз дигар гурӯҳҳои иҷтимоӣ бо технологияҳои нав ва равандҳои ҷаҳонӣ робита доранд. Аз ин рӯ, онҳо бояд на танҳо истеъмолкунандаи иттилоот, балки офарандаи муҳтавои босифат ва созанда бошанд. Ҷавоне, ки таърих ва фарҳанги худро медонад, ҷаҳонбинии васеъ дорад, тафаккури интиқодӣ нишон медиҳад ва технологияро ба таври дуруст истифода мебарад, метавонад дар рушди ҷомеа саҳми назаррас гузорад.
Ташаккули чунин шахсият пеш аз ҳама аз оила ва муассисаҳои таълимӣ оғоз меёбад. Оила аввалин муҳити иҷтимоиест, ки дар он кӯдак бо забон, фарҳанг, анъана ва арзишҳои ҷомеа шинос мешавад. Мактаб ва муассисаҳои таҳсилоти олӣ бошанд, барои ташаккули ҷаҳонбинӣ, маърифати шаҳрвандӣ, тафаккури интиқодӣ ва эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва умумибашарӣ замина фароҳам меоранд. Аз ин рӯ, таълиму тарбия бояд на танҳо ба азхудкунии дониш, балки ба ташаккули шахсияти масъул, соҳибмаърифат ва дорои мавқеи мустақили шаҳрвандӣ равона карда шавад.
Ҳифзи сулҳу субот ба фарҳанги муколама ва таҳаммулпазирӣ низ вобастагии зиёд дорад. Дар ҷомеаи муосир одамон дорои андешаҳо, манфиатҳо ва ҷаҳонбиниҳои гуногун мебошанд. Ихтилофи назар худ аз худ падидаи манфӣ нест. Муҳим он аст, ки ихтилофҳо бо роҳи осоишта, тавассути муколама ва дар доираи қонун ҳал карда шаванд. Эҳтироми андешаи дигарон, таҳаммулпазирӣ, риояи қонун ва омодагӣ ба ҳамкорӣ бояд ҷузъи фарҳанги шаҳрвандии ҳар як инсон бошад. Ҷомеае, ки дар он шаҳрвандон метавонанд бо вуҷуди фарқияти андешаҳо бо ҳамдигар муколама кунанд, барои ҳифзи суботи иҷтимоӣ имконияти бештар дорад.
Дар маҷмӯъ, ҳифзи сулҳу субот ва ҳувияти миллӣ вазифаи як ниҳод ё як гурӯҳи муайян нест. Ин масъулияти муштараки давлат, ҷомеа, оила, муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва ҳар як шаҳрванд мебошад. Барои ин зарур аст, ки сатҳи маърифати ҳуқуқӣ, сиёсӣ, таърихӣ ва иттилоотии аҳолӣ баланд бардошта шавад, имкониятҳои ҷавонон барои таҳсил ва рушди эҷодӣ васеъ гарданд ва фарҳанги истифодаи масъулионаи технологияҳои иттилоотӣ ташаккул дода шавад.
Ҷаҳонишавӣ раванди мураккаб ва дарозмуддат мебошад. Аз ин рӯ, рад намудани он на метавонад роҳи ҳалли масъалаҳои муосир бошад ва на қабули бечунучарои ҳамаи таъсирҳои он. Роҳи дуруст дар муносибати оқилона ва мутавозин ба ин раванд ифода меёбад. Ҷомеа бояд аз дастовардҳои илмӣ, технологӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии ҷаҳонӣ истифода барад, аммо дар баробари ин забон, таърих, фарҳанг, анъанаҳои нек ва арзишҳои муҳими миллии худро ҳифз ва рушд диҳад.
Ҳамин тавр, дар шароити ҷаҳонишавӣ ҳувияти миллӣ бояд ҳамчун омили муттаҳидкунанда ва созанда арзёбӣ гардад. Ҳувияти миллӣ вақте устувор мегардад, ки он бар худшиносӣ, маърифат, эҳтироми таърих, фарҳанг ва масъулияти шаҳрвандӣ асос ёбад. Сулҳу субот бошад, заминаи асосиест, ки дар он рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ имконпазир мегардад. Бинобар ин, ҳифзи сулҳу субот ва таҳкими ҳувияти миллӣ бояд ҳамчун ду самти ба ҳам алоқаманди рушди устувори ҷомеа баррасӣ шаванд.
Ояндаи ҳар ҷомеа аз қобилияти он барои мутобиқ шудан ба тағйироти ҷаҳонӣ ва ҳамзамон нигоҳ доштани пояҳои муҳими фарҳангии худ вобаста аст. Миллате, ки таърихи худро медонад, забони худро эҳтиром мекунад, фарҳанги худро рушд медиҳад, ба дониш ва навоварӣ рӯ меорад ва бо дигар ҷомеаҳо муносибати созанда барқарор менамояд, метавонад дар ҷаҳони тағйирёбанда мавқеи устувори худро нигоҳ дорад. Аз ин рӯ, вазифаи насли имрӯз на танҳо ҳифзи дастовардҳои гузашта, балки фароҳам овардани шароите мебошад, ки насли оянда дар фазои сулҳ, субот, худшиносӣ ва маърифати баланд зиндагӣ ва фаъолият намояд.
Дар ниҳоят, сулҳу субот бояд ҳамчун арзиши умумимиллӣ ва ҳувияти миллӣ ҳамчун сармояи маънавию фарҳангии ҷомеа ҳифз карда шаванд. Танҳо тавассути дониш, худшиносӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми қонун ва истифодаи оқилонаи имкониятҳои ҷаҳонишавӣ метавон ҷомеае бунёд намуд, ки ҳам ба ҷаҳони муосир боз бошад ва ҳам решаҳои устувори миллӣ дошта бошад.

Ҷӯраева Д. Р. – дотсенти кафедраи фанҳои ҷамъиятии ДДҲБСТ