СУЛҲ, ХИРАД ВА ВАҲДАТ ДАР «ШОҲНОМА»-И АБУЛҚОСИМ ФИРДАВСӢ

«Шоҳнома»-и Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ яке аз бузургтарин осори адабиёти классикии тоҷику-форс ва аз муҳимтарин сарчашмаҳои худшиносии таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавии халқҳои форсизабон ба ҳисоб меравад. Ин асар на танҳо маҷмӯи достонҳои паҳлавонӣ, таърихӣ ва асотирӣ, балки низоми мукаммали андешаҳои ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва сиёсиро дар худ таҷассум кардааст. Дар маркази ин низоми маънавӣ мафҳумҳои хирад, адолат, ростӣ, сулҳ, ваҳдат, ватандӯстӣ ва масъулияти инсон дар назди ҷомеа қарор доранд. Гарчанде ки дар «Шоҳнома» саҳнаҳои ҷанг, набард ва муборизаҳои сиёсӣ бисёранд, руҳияи асосии асар ситоиши ҷанг абуда, балки Фирдавсӣ ҷангро бештар ҳамчун оқибати бехирадӣ, кина, худхоҳӣ, бедодӣ ва парокандагии иҷтимоӣ нишон медиҳад. Аз ин рӯ, дарки дурусти «Шоҳнома» тақозо мекунад, ки онро на танҳо ҳамчун асари ҳамосавӣ шиносем, балки ҳамчун манбаи муҳими тарбияи сулҳ, ваҳдат ва хирад омӯзем. Барои Фирдавсӣ пирӯзии ҳақиқӣ танҳо ғалаба дар майдони ҷанг нест, балки пирӯзии хирад бар ҷаҳолат, адолат бар зулм ва меҳр бар кина мебошад.
Мақсади мақолаи мазкур таҳлили илмӣ-адабии ҷойгоҳи сулҳ, хирад ва ваҳдат дар «Шоҳнома» мебошад. Дар ин замина масъалаҳои зерин мавриди баррасӣ қарор мегиранд: нақши хирад дар таъмини сулҳ, робитаи адолат бо ваҳдати ҷомеа, муносибати Фирдавсӣ ба ҷанг ва хунрезӣ, инчунин аҳамияти «Шоҳнома» дар тарбияи худшиносӣ ва Ваҳдати миллӣ.
Хирад ҳамчун асоси сулҳ дар ҷаҳонбинии Фирдавсӣ. Яке аз хусусиятҳои муҳимтарини «Шоҳнома» он аст, ки Фирдавсӣ асари худро бо ситоиши хирад оғоз менамояд. Ибораи маъруфи «Ба номи Худованди ҷону хирад» нишон медиҳад, ки дар ҷаҳонбинии шоир хирад мақоми аввалиндараҷа дорад. Хирад дар «Шоҳнома» танҳо дониш ё қобилияти фикрронӣ нест, балки меъёри ахлоқӣ, неруи роҳнамо ва асоси зиндагии дурусти инсонҳо мебошад. Фирдавсӣ инсонро вақте тавоно медонад, ки ӯ дорои дониш, андеша, бурдборӣ ва қобилияти фарқ кардани нек аз бад бошад. Дар бисёр достонҳои «Шоҳнома» маҳз дур шудан аз хирад сабаби сар задани фоҷиаҳо мегардад. Ҳар гоҳ подшоҳон, паҳлавонон ё шахсиятҳои марказии асар ба шитобкорӣ, худбинӣ, кина ва гумони бад роҳ медиҳанд, натиҷаи он ҷанг, нобудӣ, пушаймонӣ ва вайроншавии робитаҳои инсонӣ мегардад. Достонҳои Рустам ва Суҳроб, Сиёвуш, Рустам ва Исфандиёр аз ҳамин ҷиҳат дорои аҳамияти бузурги ахлоқӣ мебошанд. Дар ин достонҳо фоҷиа аз он сар мезанад, ки гуфтугӯ, хирад, таҳаммул ва шинохти ҳақиқат ҷойи худро ба гумон, амри ноодилона ё шитоби эҳсосӣ медиҳанд.
Аз нигоҳи Фирдавсӣ, сулҳ пеш аз ҳама дар ботини инсон оғоз меёбад. Шахсе, ки хирадманд аст, ба кина, зулм, хунрезӣ ва вайронкорӣ майл намекунад. Ҷомеае, ки бар асоси хирад идора мешавад, бештар ба адолат, субот ва ваҳдат мерасад. Аз ин рӯ, хирад дар «Шоҳнома» заминаи асосии сулҳ аст. Ин андеша барои ҷомеаи муосир низ аҳамияти калон дорад, зеро бисёре аз ихтилофҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ маҳз аз набудани хирад, таҳаммул, муколама ва адолат сар мезананд.
Сулҳ ҳамчун арзиши ахлоқӣ ва иҷтимоӣ. Дар «Шоҳнома» сулҳ танҳо қатъи ҷанг ё оромии муваққатӣ нест. Сулҳ ҳолати ҷомеаест, ки дар он адолат, ростӣ, эҳтироми инсон, амният ва ҳамдигарфаҳмӣ вуҷуд дорад. Фирдавсӣ ҷангро дар баъзе мавридҳо ҳамчун зарурати ҳимояи ҳақ, номус, сарзамин ва адолат тасвир мекунад, аммо хунрезии беҳуда, озори бегуноҳон, зулм ба мағлубон ва вайрон кардани ободиро маҳкум менамояд. Ин мавқеи Фирдавсӣ нишон медиҳад, ки ӯ байни паҳлавонӣ ва зӯроварӣ фарқ мегузорад. Паҳлавони ҳақиқӣ дар «Шоҳнома» на танҳо ҷасур ва тавоно, балки одил, покният, меҳрубон ва масъул аст. Қаҳрамон вақте бузург мешавад, ки қувваи худро барои ҳимояи мардум, нигоҳдории адолат ва пешгирии бедодӣ истифода мебарад. Агар қувва аз хирад ва адолат ҷудо гардад, он ба вайронкорӣ табдил меёбад. Фирдавсӣ дар тасвири оқибатҳои ҷанг низ назари амиқи инсондӯстона дорад. Ӯ нишон медиҳад, ки ҷанг на танҳо сарбозон, балки тамоми ҷомеаро осеб медиҳад. Ҷанг боиси марги фарзандон, нобудии хонаводаҳо, вайронии кишвар ва коста шудани меҳру эътимод миёни мардум мегардад. Аз ин рӯ, сулҳ дар андешаи шоир арзиши олии инсонӣ мебошад.
Сулҳи воқеӣ бошад, танҳо дар сурате пойдор мегардад, ки кина аз дилҳо дур шавад, адолат барқарор гардад ва мардум ба ҳамдигар бо меҳр ва эҳтиром муносибат кунанд.
Адолат ва ваҳдат дар «Шоҳнома». Яке аз меҳварҳои асосии андешаи Фирдавсӣ адолат аст. Дар «Шоҳнома» давлате устувор мемонад, ки бар пояи додгарӣ, ростӣ ва эҳтиром ба мардум бунёд ёфта бошад. Подшоҳони одил дар асар бо некномӣ ёд мешаванд, аммо шоҳони золим, худхоҳ ва бехирад оқибат ба шикаст ва нобудӣ мерасанд. Ин равиш нишон медиҳад, ки Фирдавсӣ пойдории давлатро на танҳо ба қудрати ҳарбӣ, балки ба адолати иҷтимоӣ ва эътимоди мардум вобаста медонад. Ваҳдат дар ҷаҳонбинии Фирдавсӣ маънои муттаҳидии зоҳирӣ ё итоати маҷбуриро надорад. Ваҳдати ҳақиқӣ аз эътимод, адолат, манфиати умумӣ ва эҳсоси масъулияти муштарак ба вуҷуд меояд. Агар дар ҷомеа зулм, нобаробарӣ, таҳқир, кина ва худхоҳӣ афзоиш ёбад, ваҳдат заиф мешавад. Агар подшоҳон ва роҳбарон ба мардум бо адолат муносибат кунанд, мардум низ дар ҳифзи давлат, фарҳанг ва сарзамин муттаҳид мешаванд.
Дар ин замина «Шоҳнома» аҳамияти бузурги сиёсӣ ва тарбиявӣ дорад. Фирдавсӣ бо забони адабӣ ва ҳамосавӣ мефаҳмонад, ки давлатдорӣ танҳо амрфармоӣ нест, балки масъулият, адолат, хирад ва хизмат ба мардум мебошад. Ин андеша имрӯз низ барои ҷомеаҳои муосир муҳим аст, зеро ваҳдати миллӣ бе адолат, бе эҳтироми инсон ва бе масъулияти иҷтимоӣ устувор буда наметавонад.
Меҳр, бахшиш ва худшиносӣ ҳамчун омилҳои ваҳдат. Дар «Шоҳнома» меҳр яке аз арзишҳои муҳими ахлоқӣ мебошад. Меҳр муқобили кина, душманӣ ва тафриқа аст. Фирдавсӣ борҳо нишон медиҳад, ки кина метавонад на танҳо як шахс, балки як хонадон, як давлат ва як ҷомеаро ба фоҷиа барад. Баръакс, меҳр, бахшиш, ростӣ ва гуфтугӯ метавонанд роҳи сулҳ ва ҳамдигарфаҳмиро кушоянд.
Ҳамзамон, «Шоҳнома» асари бузурги худшиносии миллӣ мебошад. Фирдавсӣ бо эҳёи хотираи таърихӣ, забон, фарҳанг ва арзишҳои маънавии гузашта ба мардум эҳсоси ягонагӣ ва ифтихори фарҳангӣ мебахшад. Ӯ нишон медиҳад, ки бақои миллат танҳо ба қудрати сиёсӣ вобаста нест; забон, фарҳанг, ахлоқ, хотираи таърихӣ ва арзишҳои муштарак низ асоси пойдории миллат мебошанд. Аз ин рӯ, «Шоҳнома» барои мардуми тоҷик ва тамоми форсизабонон сарчашмаи муҳими худшиносӣ, ифтихори миллӣ ва ваҳдати фарҳангӣ мебошад.
Дар шароити муосир, ки ҷомеаҳо бо таъсири равандҳои ҷаҳонишавӣ, бархӯрди арзишҳо, мушкилоти иттилоотӣ ва таҳдидҳои иҷтимоӣ рӯ ба рӯ мебошанд, омӯзиши андешаҳои Фирдавсӣ дар бораи хирад, сулҳ ва ваҳдат аҳамияти нав пайдо мекунад. Ин мерос метавонад барои тарбияи насли ҷавон, таҳкими фарҳанги муколама, эҳтироми арзишҳои миллӣ ва пешгирии ихтилофҳои иҷтимоӣ истифода шавад.
Хулоса. Таҳлили «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ нишон медиҳад, ки сулҳ, хирад ва ваҳдат дар ин асар мафҳумҳои ҷудогона нестанд, балки як низоми ягонаи ахлоқӣ ва иҷтимоиро ташкил медиҳанд. Хирад асоси сулҳ аст, сулҳ натиҷаи адолат ва меҳр мебошад, ва ваҳдат шарти пойдории давлат, ҷомеа ва фарҳанг ба шумор меравад. Фирдавсӣ бо тасвири сарнавишти подшоҳон, паҳлавонон ва мардум нишон медиҳад, ки бехирадӣ, зулм, кина ва парокандагӣ ҷомеаро ба фоҷиа мебаранд. Баръакс, хирад, додгарӣ, меҳр ва масъулияти умумӣ заминаи сулҳи устувор ва ваҳдати миллӣ мебошанд. Аҳамияти «Шоҳнома» дар он аст, ки ин асар танҳо мероси гузашта нест. Он барои имрӯз низ манбаи бузурги тарбияи ахлоқӣ, худшиносӣ, ватандӯстӣ ва сулҳпарварӣ мебошад. Дар замони муосир омӯзиши осори Фирдавсӣ метавонад дар таҳкими ваҳдати миллӣ, баланд бардоштани фарҳанги маънавӣ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва рушди тафаккури сулҳомез нақши муҳим бозад.
Дар ин замина бояд таъкид намуд, ки дар сиёсати фарҳангӣ ва маънавии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба омӯзишу тарғиби «Шоҳнома» ва шоҳномахонӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мегардад. Махсусан, таваҷҷуҳи пайвастаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба эҳё, нашр, омӯзиш ва миёни мардум паҳн намудани «Шоҳнома» далели равшани аҳамияти бузурги ин асар дар таҳкими худшиносии миллӣ, ватандӯстӣ, сулҳу ваҳдат ва тарбияи маънавии насли наврас мебошад.
Оғози тақсими «Шоҳнома»-и безаволи ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ дар соли 2025 аз ҷумлаи иқдомҳои муҳими давлатӣ дар самти густариши фарҳанги китобхонӣ, шоҳномахонӣ ва арҷгузорӣ ба мероси классикии тоҷикону форсизабонон ба ҳисоб меравад.

Муовини ректори ДДҲБСТ, н.и.ф., дотсент  Фазлиддинзода Д.Ф.