Терроризм ва экстремизм: масъалаҳои пешгирӣ ва таҳкими худогоҳии миллӣ

Дар шароити муосир терроризм ва экстремизм ба яке аз масъалаҳои ҷиддии ҷомеаи ҷаҳонӣ табдил ёфтаанд. Ин падидаҳо на танҳо ба амнияти давлатҳо ва суботи сиёсӣ таҳдид мекунанд, балки ба рушди иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишварҳо низ таъсири манфӣ мерасонанд. Бо рушди технологияҳои иттилоотӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ гурӯҳҳои ифротӣ имконият пайдо намудаанд, ки барои паҳн намудани ғояҳои худ аз усулҳои нав истифода баранд.
Ҷавонон ҳамчун қишри фаъоли ҷомеа бештар ба таъсири чунин равандҳо дучор мегарданд. Аз ин рӯ, омӯзиши омилҳои ҷалбшавии ҷавонон ба ҳаракатҳои ифротӣ ва таҳияи роҳҳои муассири пешгирии онҳо аҳаммияти илмӣ ва амалӣ дорад.
Терроризм аз калимаи лотинии «terror» гирифта шуда, маънои “тарс” ва “ваҳм”-ро дорад. Дар илмҳои сиёсӣ терроризм ҳамчун истифодаи зӯроварӣ ё таҳдиди истифодаи он барои ноил шудан ба ҳадафҳои сиёсӣ, динӣ ё идеологӣ маънидод мегардад.
Экстремизм бошад, аз калимаи лотинии «extremus» гирифта шуда, маънои “тундравӣ ва ҷонибдорӣ аз ақидаҳои ифротӣ”-ро ифода мекунад. Экстремизм метавонад дар шаклҳои сиёсӣ, динӣ, миллӣ ва иҷтимоӣ зоҳир гардад. Дар бисёр ҳолатҳо экстремизм ҳамчун замина барои пайдоиши терроризм хизмат мекунад.
Таърихи инсоният нишон медиҳад, ки шаклҳои гуногуни терроризм ва экстремизм дар давраҳои мухталифи рушди ҷомеа вуҷуд доштанд. Аммо дар асри XXI ин падидаҳо хусусияти фаромиллӣ гирифта, ба хатари глобалӣ мубаддал гардидаанд.
Таърихи инсоният нишон медиҳад, ки зуҳуроти марбут ба терроризм ва экстремизм дар шаклҳои гуногун аз замонҳои қадим вуҷуд доштанд. Дар давраҳои мухталифи таърихӣ гурӯҳҳо ва неруҳои сиёсӣ барои ба даст овардани ҳадафҳои худ аз усулҳои тарсондан, фишор, зӯроварӣ ва куштор истифода мекарданд. Аммо терроризм ва экстремизми муосир аз шаклҳои қаблии худ бо хусусият, миқёс ва имкониятҳои таъсиррасонӣ фарқ мекунад.
Дар асри XXI раванди ҷаҳонишавӣ, рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ, густариши шабакаҳои иҷтимоӣ ва афзоиши муҳоҷират боиси тағйир ёфтани шаклу усулҳои фаъолияти гурӯҳҳои террористӣ ва экстремистӣ гардиданд. Агар дар гузашта фаъолияти чунин гурӯҳҳо бештар ба ҳудуди як давлат ё минтақа маҳдуд мешуд, имрӯз онҳо хусусияти фаромиллӣ гирифта, фаъолияти худро дар чандин кишвар ҳамзамон ба роҳ мемонанд. Ин гурӯҳҳо аз технологияҳои муосир барои ҷалби ҷонибдорон, маблағгузорӣ, таблиғоти ғоявӣ ва ҳамоҳангсозии амалиёти худ истифода менамоянд.
Яке аз хусусиятҳои муҳимми терроризми муосир истифодаи фазои маҷозӣ мебошад. Имрӯз гурӯҳҳои ифротӣ тавассути сомонаҳо, шабакаҳои иҷтимоӣ ва барномаҳои гуногуни иртиботӣ ғояҳои худро паҳн намуда, махсусан, ҷавононро ҳадафи таъсир қарор медиҳанд. Коршиносон бар он назаранд, ки қисми зиёди ҷавононе, ки ба ҳаракатҳои ифротӣ шомил мешаванд, маҳз тавассути муҳити интернет бо чунин ташкилотҳо шинос гардидаанд. Аз ин рӯ, терроризми иттилоотӣ ва идеологӣ имрӯз на камтар аз терроризми мусаллаҳона хатарнок арзёбӣ мешавад.
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки пайдоиш ва густариши экстремизм танҳо бо омилҳои динӣ вобаста нест. Омилҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ низ дар ташаккули муҳити мусоид барои паҳншавии ғояҳои ифротӣ нақши муҳим доранд. Сатҳи пасти зиндагӣ, бекорӣ, муҳоҷирати меҳнатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ, паст будани сатҳи маърифат, маҳдудияти имкониятҳои рушди шахсӣ ва таъсири гурӯҳҳои манфиатдор метавонанд баъзе ҷавононро ба роҳи ифротгароӣ равона кунад.
Дар баробари ин, як қатор таҳқиқотҳо нишон медиҳанд, ки танҳо мушкилоти иқтисодӣ сабаби асосии шомилшавӣ ба гурӯҳҳои террористӣ нестанд. Дар бисёр ҳолатҳо шахсони дорои маълумоти олӣ ва вазъи хуби иҷтимоӣ низ ба гурӯҳҳои ифротӣ пайвастаанд. Ин ҳолат нишон медиҳад, ки омилҳои идеологӣ, равонӣ ва маънавӣ низ дар ин раванд нақши ҳалкунанда доранд. Аз ҷумла, набудани ҷаҳонбинии устувор, суст будани худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ, надоштани тафаккури интиқодӣ ва таъсири таблиғоти ғаразнок метавонанд ҷавононро осебпазир гардонанд.
Хусусияти дигари терроризми муосир ба манфиатҳои геополитикии қудратҳои гуногун вобастагӣ доштани баъзе низоъҳои мусаллаҳона мебошад. Дар баъзе минтақаҳои ҷаҳон гурӯҳҳои террористӣ аз вазъи нооромии сиёсӣ, ҷангҳои дохилӣ ва рақобатҳои геополитикӣ истифода бурда, фаъолияти худро густариш медиҳанд. Ин вазъият муборизаро бар зидди терроризм боз ҳам мураккабтар менамояд.
Дар чунин шароит мубориза бо терроризм ва экстремизм набояд танҳо ба чораҳои қудратӣ маҳдуд гардад. Таҷрибаи байналмилалӣ нишон медиҳад, ки натиҷаҳои устувор танҳо дар ҳолате ба даст меоянд, ки дар баробари тадбирҳои ҳуқуқӣ ва амниятӣ, ба масъалаҳои тарбия, маориф, рушди фарҳанг, баланд бардоштани сатҳи зиндагӣ ва ташаккули худшиносии шаҳрвандон диққати ҷиддӣ дода шавад. Аз ин рӯ, тарбияи ҷавонон дар рӯҳияи ватандӯстӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ яке аз роҳҳои муҳимтарини пешгирии экстремизм ва терроризм ба шумор меравад.
Терроризм ва экстремизми асри XXI на танҳо мушкилоти як давлат ё минтақа, балки таҳдиди глобалӣ ба амният, субот ва рушди ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошанд. Муқовимати самаранок ба ин падидаҳо ҳамкории зичи давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, муассисаҳои таълимӣ ва ҳар як фарди ҷомеаро талаб менамояд.
Гурӯҳҳои ифротӣ бештар ҷавононеро ҳадаф қарор медиҳанд, ки ҷаҳонбинии устувор надоранд ва ба таъсири равонӣ осебпазиранд. Онҳо бо истифода аз шиорҳои бардурӯғ, таблиғоти сиёсӣ ва динии ғаразнок кӯшиш менамоянд ҷавононро ба сафи худ ҷалб намоянд.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ташаккули худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ яке аз роҳҳои муҳими пешгирии ифротгароӣ ба ҳисоб меравад. Шахсе, ки таърих, фарҳанг, забон ва арзишҳои миллии худро хуб медонад, нисбат ба ғояҳои бегона ва ифротӣ муқовимати бештар нишон медиҳад.
Худогоҳии миллӣ эҳсоси масъулият нисбат ба сарнавишти давлат, эҳтиром ба қонун, ҳифзи манфиатҳои миллӣ ва иштироки фаъолона дар ҳаёти ҷомеаро дар бар мегирад. Ҷавонони дорои худшиносии миллӣ метавонанд дар таҳкими ваҳдат, суботи сиёсӣ ва рушди давлат саҳми назаррас гузоранд.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳои худ пайваста таъкид менамоянд, ки ҷавонон бояд аз таъриху фарҳанги миллӣ огоҳ буда, дар ҳифзи истиқлолияти давлатӣ ва манфиатҳои миллӣ саҳмгузор бошанд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи муқовимат ба экстремизм ва терроризм ҳамчун самти муҳимми сиёсати давлатӣ эътироф гардидааст. Бо ин мақсад як қатор санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ, аз қабили Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон», Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак», Консепсияи миллии тарбия, Стратегияи муқовимат ба экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудаанд. Ин санадҳо барои баланд бардоштани сатҳи маърифати сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангии ҷавонон, таҳкими ҳисси ватандӯстӣ ва пешгирии шомилшавии онҳо ба гурӯҳҳои ифротӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд.
Дар пешгирии терроризм ва экстремизм нақши муассисаҳои таълимӣ ва оила хеле муҳим мебошад. Муассисаҳои таълимӣ бояд дар баробари таълим ба масъалаҳои тарбияи шаҳрвандӣ, ҳуқуқӣ ва ватандӯстии ҷавонон диққати ҷиддӣ диҳанд.
Оила ҳамчун муҳити аввалини иҷтимоишавии шахс дар ташаккули ҷаҳонбинӣ ва арзишҳои ахлоқии фарзанд нақши асосӣ дорад. Ҳамкории муассисаҳои таълимӣ, волидон ва ҷомеа метавонад барои пешгирии таъсири ғояҳои ифротӣ ба ҷавонон мусоидат намояд.
Имрӯз шабакаҳои иҷтимоӣ ба яке аз воситаҳои асосии таъсиррасонӣ ба афкори ҷавонон табдил ёфтаанд. Дар баробари паҳлуҳои мусбат, баъзе гурӯҳҳои ифротӣ аз ин фазо барои паҳн намудани ғояҳои худ истифода мебаранд. Аз ин рӯ, баланд бардоштани фарҳанги иттилоотӣ ва рушди тафаккури интиқодӣ дар байни ҷавонон аҳамияти махсус дорад. Ҷавонон бояд тавонанд иттилооти дастрасшударо таҳлил намуда, ҳақиқатро аз таблиғоти ғаразнок фарқ кунанд.
Ҳамин тавр, терроризм ва экстремизм аз ҷумлаи таҳдидҳои ҷиддии ҷаҳони муосир ба ҳисоб рафта, пешгирии онҳо иштироки фаъолонаи тамоми қишрҳои ҷомеаро талаб менамояд. Ҷавонон ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа бояд дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносӣ ва худогоҳии миллӣ тарбия ёбанд.
Дар маҷмуъ, таҳкими нақши оила, муассисаҳои таълимӣ ва ҷомеа, баланд бардоштани сатҳи маърифати сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангии ҷавонон, инчунин рушди тафаккури интиқодӣ метавонад барои пешгирии шомилшавии ҷавонон ба гурӯҳҳои экстремистӣ ва террористӣ мусоидат намояд.

Охунҷонова Нурихон Раҳматовна,

номзади илмҳои филологӣ, дотсент,

мудири шуъбаи табъу нашри нашриёти “Дабир”