Дастрасӣ ба иттилоот – заминаи ҷомеаи огоҳ ва масъулиятшинос

Ҳар сол 28 сентябр дар саросари ҷаҳон Рӯзи байналмилалии дастрасии умум ба иттилоот таҷлил карда мешавад. Ин сана барои ҷомеаи ҷаҳонӣ фурсати муносибест, то ба аҳамияти дастрасии шаҳрвандон ба иттилоот, нақши воситаҳои ахбори омма ва технологияҳои муосири иттилоотию коммуникатсионӣ дар ҳаёти инсон таваҷҷуҳи бештар зоҳир намояд. Дар ҷаҳони муосир, ки иттилоот ба яке аз муҳимтарин захираҳои рушди ҷомеа табдил ёфтааст, дастрасӣ ба маълумоти зарурӣ ва боэътимод на танҳо воситаи огоҳӣ, балки яке аз омилҳои муҳими рушди маънавӣ, иҷтимоӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва иқтисодии ҷомеа ба шумор меравад.
Зиндагии инсонро дар замони муосир бе иттилоот тасаввур кардан душвор аст. Ҳар рӯз одамон ба маълумоти гуногун ниёз доранд, аз хабарҳои муҳими кишвар ва ҷаҳон гирифта, то маълумоти марбут ба маориф, тандурустӣ, иқтисод, фарҳанг, илм, технология, қонунгузорӣ ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятӣ. Иттилоот ба инсон имконият медиҳад, ки дониш андӯзад, ҷаҳонбинии худро васеъ намояд, аз рӯйдодҳои муҳим огоҳ бошад, имкониятҳои мавҷударо дарк кунад ва муносибати худро ба масъалаҳои гуногуни ҳаёт муайян созад.
Дар гузашта барои дастрас намудани иттилоот асосан китобхонаҳо, рӯзномаҳо, маҷаллаҳо, радио ва телевизион истифода мешуданд. Имрӯз бошад, рушди босуръати технологияҳои рақамӣ имкониятҳои дастрасӣ ба маълумотро ба таври назаррас васеъ намудааст. Интернет, сомонаҳои хабарӣ, манбаъҳои расмии электронӣ, китобхонаҳои рақамӣ ва шабакаҳои иҷтимоӣ ба инсон имкон медиҳанд, ки дар муддати кӯтоҳ ба ҳаҷми бузурги маълумот дастрасӣ пайдо намояд. Телефони мобилӣ низ ба яке аз воситаҳои асосии гирифтани иттилоот табдил ёфтааст. Ҳамин тавр, ҷомеаи муосир тадриҷан ба ҷомеаи иттилоотӣ табдил ёфта, маълумот ба яке аз омилҳои муҳими рушди он мубаддал гардидааст.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ масъалаи дастрасӣ ба иттилоот ва рушди муҳити иттилоотӣ аҳамияти муҳим дорад. Имрӯз шаҳрвандон метавонанд аз шабакаҳои телевизионӣ ва радиоӣ, рӯзномаву маҷаллаҳо, расонаҳои хабарӣ, сомонаҳои расмӣ ва дигар захираҳои иттилоотӣ истифода баранд. Дар баробари воситаҳои анъанавии ахбори омма, расонаҳои интернетӣ низ дар фазои иттилоотии кишвар ҷойгоҳи худро пайдо кардаанд. Гуногунрангии воситаҳои иттилоърасонӣ ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки вобаста ба талабот ва имкониятҳои худ манбаи муносибро интихоб намоянд.
Дар кишвар заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти соҳаи иттилоот, воситаҳои ахбори омма ва дастрасӣ ба иттилоот низ мавҷуданд. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаҳои вобаста ба иттилоот, фаъолияти воситаҳои ахбори омма ва дастрасии шаҳрвандон ба маълумотро ба танзим медарорад. Аз ҷумла, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи иттилоот» роҳҳои гуногуни ба шахсони манфиатдор расонидани иттилоотро пешбинӣ намуда, истифодаи нашрияҳои расмӣ, воситаҳои ахбори омма ва дигар роҳҳои иттилоърасониро дар бар мегирад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи дастрасӣ ба иттилоот» низ муносибатҳои вобаста ба гирифтани иттилоотро танзим менамояд. Фаъолияти матбуоти даврӣ ва дигар воситаҳои ахбори омма дар доираи санадҳои ҳуқуқии дахлдор, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи матбуоти даврӣ ва дигар воситаҳои ахбори омма», амалӣ мегардад.
Бо вуҷуди рушди воситаҳои техникӣ, дастрасӣ ба иттилоот танҳо масъалаи доштани интернет, телевизион, радио ё дигар воситаҳои иттилоърасонӣ нест. Барои ҷомеа муҳим аст, ки иттилоот сари вақт, равшан, фаҳмо ва то ҳадди имкон дақиқ пешниҳод карда шавад. Маҳз дар ҳамин замина нақши воситаҳои ахбори омма ҳамчун миёнарави муҳим байни рӯйдодҳо ва ҷомеа бештар мегардад.
Телевизион дар Тоҷикистон яке аз воситаҳои муҳими иттилоърасонӣ ба шумор меравад. Шабакаҳои телевизионӣ барои қишрҳои гуногуни ҷомеа барномаҳои иттилоотӣ, таҳлилӣ, фарҳангӣ, илмӣ, маърифатӣ, иҷтимоӣ ва фароғатиро пешниҳод менамоянд. Барномаҳои хабарӣ ба шаҳрвандон имконият медиҳанд, ки аз муҳимтарин рӯйдодҳои кишвар ва ҷаҳон огоҳ шаванд. Барномаҳои таҳлилӣ бошанд, ба шарҳу тавзеҳи масъалаҳои гуногун равона гардида, барои дарки амиқтари равандҳои ҷомеа мусоидат мекунанд.
Телевизион дар баробари расонидани хабар, дар маърифатнок намудани ҷомеа низ нақши муҳим дорад. Барномаҳои фарҳангӣ ва таърихӣ барои шиносоии мардум бо мероси миллӣ, таъриху фарҳанг ва арзишҳои маънавии халқ хизмат мекунанд. Барномаҳои илмӣ ва таълимӣ метавонанд барои баланд бардоштани сатҳи дониш ва ҷаҳонбинии тамошобинон мусоидат намоянд. Аз ин рӯ, телевизионро метавон яке аз воситаҳои муҳими ташаккули муҳити иттилоотию маърифатии ҷомеа арзёбӣ кард.
Дар баробари телевизион, радио низ мавқеи худро дар ҳаёти иттилоотии ҷомеаи Тоҷикистон нигоҳ доштааст. Радио воситаи нисбатан қулайи гирифтани хабар ва дигар маълумот мебошад. Инсон метавонад ҳангоми кор, сафар ё анҷоми корҳои рӯзмарра барномаҳои радиоро гӯш кунад. Барномаҳои иттилоотӣ, мусоҳибаҳо, суҳбатҳо ва барномаҳои фарҳангиву иҷтимоӣ ба шунавандагон имконият медиҳанд, ки аз рӯйдодҳои муҳими ҷомеа огоҳ бошанд. Имрӯз радио низ бо имкониятҳои рақамӣ пайваст шуда, барномаҳои он тавассути интернет ба доираи васеи шунавандагон дастрас мегарданд. Ин раванд нишон медиҳад, ки воситаҳои анъанавии иттилоърасонӣ низ бо тағйироти технологӣ мутобиқ гардида, имкониятҳои худро васеъ менамоянд.
Матбуоти даврӣ низ дар ҳаёти иттилоотии кишвар аҳамияти худро нигоҳ медорад. Рӯзномаву маҷаллаҳо дар мавзӯъҳои гуногуни иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ, илмӣ, адабӣ ва маърифатӣ мавод нашр мекунанд. Агар телевизион ва радио бештар ба расонидани иттилооти фаврӣ равона бошанд, рӯзномаву маҷаллаҳо имконияти пешниҳоди мақолаҳои васеъ, таҳлилӣ ва публисистиро фароҳам меоранд. Хондани чунин мавод инсонро водор месозад, ки ба масъалаҳо амиқтар назар кунад, далелҳоро муқоиса намояд ва андешаи худро ташаккул диҳад. Аз ин рӯ, матбуот на танҳо манбаи хабар, балки яке аз воситаҳои рушди фарҳанги мутолиа ва тафаккури ҷомеа низ мебошад.
Дар солҳои охир рушди босуръати расонаҳои интернетӣ фазои иттилоотии Тоҷикистонро низ тағйир додааст. Сомонаҳои хабарӣ имкон медиҳанд, ки маълумот дар муддати кӯтоҳ ба доираи васеи хонандагон расонида шавад. Агар рӯзномаи чопӣ дар вақти муайян нашр шавад, сомонаи хабарӣ метавонад иттилооти навро зудтар пешниҳод намояд. Ин имконият дар шароите, ки суръати гардиши маълумот хеле баланд шудааст, аҳамияти махсус пайдо мекунад.
Сомонаҳои расмии мақомоти давлатӣ низ яке аз манбаъҳои муҳимми иттилоот ба ҳисоб мераванд. Дар чунин сомонаҳо хабарҳо, санадҳо, маълумот оид ба фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва дигар маълумоти дахлдор нашр мешаванд. Дастрас будани чунин маълумот дар шакли электронӣ имкониятҳои шаҳрвандонро барои гирифтани иттилооти расмӣ васеъ менамояд.
Густариши интернет дар баробари фароҳам овардани имкониятҳои нав, масъулияти бештарро низ ба миён меорад. Имрӯз инсон метавонад барои гирифтани маълумоти зарурӣ аз якчанд манбаъ истифода барад, аммо на ҳар маълумоте, ки дар интернет паҳн мешавад, ҳатман дуруст ва санҷидашуда мебошад. Дар фазои рақамӣ хабарҳои расмӣ, таҳлилҳои касбӣ, андешаҳои шахсӣ, маълумоти нопурра ва баъзан маълумоти носаҳеҳ метавонанд дар паҳлуи ҳам ҷой дошта бошанд. Аз ин рӯ, масъалаи муҳим на танҳо дастрасӣ ба иттилоот, балки қобилияти дуруст интихоб ва арзёбӣ кардани он мебошад.
Дар чунин шароит саводнокии иттилоотӣ ба яке аз малакаҳои муҳимми инсон табдил меёбад. Ҳар як шаҳрванд бояд пеш аз истифода ё паҳн намудани хабар ба манбаи он таваҷҷуҳ кунад, санаи нашр, муаллиф ва манбаи аввалияро санҷад ва дар ҳолати зарурӣ маълумотро бо дигар манбаъҳои боэътимод муқоиса намояд. Ин равиш махсусан дар шабакаҳои иҷтимоӣ муҳим аст, зеро иттилоот дар чунин платформаҳо бо суръати хеле баланд паҳн мешавад.
Ҷавонон аз ҷумлаи фаъолтарин истифодабарандагони технологияҳои рақамӣ мебошанд. Барои онҳо интернет метавонад на танҳо воситаи фароғат, балки муҳити бузурги омӯзиш ва рушди шахсӣ бошад. Ҷавонон метавонанд аз захираҳои электронии таълимӣ истифода баранд, забонҳои хориҷӣ омӯзанд, бо дастовардҳои илмӣ шинос шаванд, донишҳои касбии худро такмил диҳанд ва аз таҷрибаи кишварҳои гуногун маълумот гиранд. Самаранок истифода бурдани ин имкониятҳо, пеш аз ҳама, ба сатҳи фарҳанги иттилоотӣ ва мақсаднокии истифодаи технология вобаста мебошад.
Дар ин раванд нақши муассисаҳои таълимӣ низ хеле муҳим аст. Мактабҳо, донишгоҳҳо ва дигар муассисаҳои таълимӣ бояд ба ҷавонон дар баробари донишҳои соҳавӣ, тарзи дуруст ҷустуҷӯ кардан, таҳлил намудани маълумот, муқоисаи манбаъҳо ва истифодаи масъулиятноки иттилоотро низ омӯзонанд. Саводнокии иттилоотӣ дар асри рақамӣ ба мисли дигар малакаҳои зарурии зиндагӣ аҳамияти калон дорад.
Ҳамин тавр, иттилоот имрӯз ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ворид шудааст. Он ба маориф, илм, фарҳанг, иқтисод, фаъолияти иҷтимоӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ таъсир мерасонад. Аз ин рӯ, дастрасӣ ба иттилооти босифатро метавон яке аз омилҳои муҳими рушди ҷомеаи муосир арзёбӣ кард. Аммо дар баробари афзоиши имкониятҳои иттилоърасонӣ, зарурати баланд бардоштани сифати муносибати ҷомеа ба иттилоот низ бештар мегардад.
Нақши журналистон дар ин раванд махсусан муҳим аст. Журналистикаи масъулиятнок ба ҷамъоварӣ, санҷиш, таҳлил ва пешниҳоди дақиқи маълумот такя мекунад. Барои аудитория муҳим аст, ки хабарҳо бо забони равшан, фаҳмо ва бар асоси маълумоти санҷидашуда пешниҳод шаванд. Ҳамзамон, худи аудитория низ бояд муносибати фаъол дошта, иттилооти гирифтаашро бо андешаи таҳлилӣ қабул намояд.
Дар ташаккули муҳити солими иттилоотӣ масъулияти мақомоти давлатӣ, расонаҳо, муассисаҳои таълимӣ ва шаҳрвандон бо ҳам пайваст мебошад. Мақомоти давлатӣ бояд дар доираи талаботи қонунгузорӣ иттилооти дахлдорро дастрас намоянд, воситаҳои ахбори омма бояд ба сифати маълумот ва санҷиши далелҳо таваҷҷуҳ зоҳир кунанд, муассисаҳои таълимӣ бояд саводнокии иттилоотӣ ва рақамиро инкишоф диҳанд ва шаҳрвандон бояд иттилоотро бо масъулият истифода баранд.
Барои кишвари азизи мо – Тоҷикистон дар шароити рушди технологияҳои рақамӣ ва густариши истифодаи интернет масъалаи баланд бардоштани саводи рақамӣ ва иттилоотии аҳолӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Имкониятҳои муосири иттилоърасонӣ бояд на танҳо барои гирифтани хабар, балки барои рушди дониш, такмили малакаҳо, таҳкими маърифат ва иштироки фаъол дар ҳаёти ҷомеа истифода шаванд.
Мавҷудияти манбаъҳои гуногуни иттилоотӣ ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки масъалаи муайянро аз роҳҳои гуногун омӯзанд. Яке метавонад аз телевизион хабар гирад, дигаре рӯзнома бихонад, шахси дигар ба сомонаи хабарӣ муроҷиат кунад ва ё барои гирифтани маълумоти расмӣ аз манбаи дахлдор истифода намояд. Интихоби васеи воситаҳои иттилоърасонӣ имконияти дастрасӣ ба маълумоти заруриро бештар мекунад. Аммо дар баробари интихоби манбаъ, қобилияти фарқ кардани иттилооти боэътимод аз маълумоти санҷиданашуда низ аҳамияти ҳалкунанда дорад.
Дар ниҳоят, ҳадафи асосии дастрасии умум ба иттилоот бояд ташаккули ҷомеаи донишманд, огоҳ ва масъулиятшинос бошад. Иттилоот танҳо дар ҳолате арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки инсон онро дуруст дарк намуда, барои донишандӯзӣ, рушди шахсӣ, ҳалли масъалаҳо ва пешрафти ҷомеа истифода барад.
Рӯзи байналмилалии дастрасии умум ба иттилоот моро водор месозад, ки ба арзиши иттилоот дар ҳаёти ҳаррӯза бештар таваҷҷуҳ намоем, имкониятҳои мавҷудаи иттилоотиро самаранок истифода барем, ба манбаъҳои боэътимод такя кунем ва ҳангоми паҳн намудани маълумот масъулиятшинос бошем. Барои ҷомеаи муосир дастрасӣ ба иттилоот, сифати он ва фарҳанги истифодаи он се унсури ба ҳам пайваста мебошанд.
Имрӯз Тоҷикистон дорои имкониятҳои гуногуни иттилоърасонӣ мебошад. Телевизион ва радио, рӯзномаву маҷаллаҳо, расонаҳои хабарӣ, сомонаҳои расмӣ ва дигар захираҳои рақамӣ ба шаҳрвандон роҳҳои гуногуни дастрасӣ ба маълумотро пешниҳод менамоянд. Рушди минбаъдаи ин имкониятҳо дар баробари баланд бардоштани саводи рақамӣ ва иттилоотии аҳолӣ метавонад барои ташаккули муҳити солими иттилоотӣ ва таҳкими фарҳанги иттилоотии ҷомеа мусоидат намояд.
Аз ин рӯ, дастрасӣ ба иттилоотро танҳо як имконияти техникӣ донистан дуруст нест. Он ҷузъи муҳими ҳаёти ҷомеаи муосир ва яке аз шартҳои рушди маърифатӣ ва иҷтимоии он мебошад. Ҷомеае, ки шаҳрвандонаш ба иттилооти зарурӣ дастрасӣ доранд ва тарзи дуруст истифода бурдани онро медонанд, имкониятҳои бештар барои рушди дониш, ташаккули тафаккури таҳлилӣ ва иштироки созанда дар ҳаёти ҷамъиятӣ дорад.
Иттилооти дастрас – заминаи огоҳӣ, иттилооти боэътимод – асоси маърифат ва истифодаи масъулиятноки он – шарти ташаккули ҷомеаи солими иттилоотӣ мебошад.

Ғафурзода Сино – сардори шуъбаи

таҳлил ва робита бо ҷомеаи ДДҲБСТ