Рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ дар шароити ҷаҳонишавӣ

Дар оғози асри XXI инсоният ба марҳалаи нави рушди таърихӣ ворид гардидааст, ки дар он дониш, иттилоот, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба омилҳои асосии пешрафти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ табдил ёфтаанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ на танҳо воситаҳои ёрирасон, балки неруҳои муҳимми тағйирдиҳандаи ҷомеа ба ҳисоб мераванд. Онҳо тарзи истеҳсол, идоракунӣ, таълим, муошират ва зиндагии инсонро дигаргун сохта, барои рушди устувор имкониятҳои нав фароҳам меоранд. Рақамикунонӣ раванди ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ дар соҳаҳои гуногуни ҳаёт буда, истифодаи низомҳои электронӣ, пойгоҳҳои маълумот, платформаҳои рақамӣ ва хизматрасониҳои фосилавиро дар бар мегирад. Моҳияти он танҳо иваз намудани ҳуҷҷатҳои коғазӣ бо ҳуҷҷатҳои электронӣ нест, балки такмили равандҳои фаъолият, кам кардани хароҷот, баланд бардоштани шаффофият ва беҳтар намудани сифати хизматрасонӣ мебошад. Дар ҷаҳони муосир ташкилоту корхонаҳое, ки иттилоотро сари вақт таҳлил намуда, аз имкониятҳои технология самаранок истифода мебаранд, метавонанд рақобатпазирии худро баланд бардоранд.
Яке аз самтҳои муҳими рушди рақамӣ зеҳни сунъӣ мебошад. Он маҷмӯи усулҳо ва технологияҳоест, ки ба низомҳои компютерӣ имкон медиҳанд вазифаҳои вобаста ба омӯзиш, таҳлил, шинохти намунаҳо, коркарди забон ва тавлиди муҳтаворо иҷро намоянд. Имрӯз зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои гуногун истифода шуда, имкониятҳои нави ҳалли масъалаҳои мураккабро фароҳам месозад. Дар соҳаи маориф зеҳни сунъӣ метавонад барои таҳияи маводи таълимӣ, мутобиқ намудани машғулиятҳо ба сатҳи дониши хонандагону донишҷӯён ва дастрасӣ ба захираҳои илмӣ мусоидат кунад. Дар тиб он барои таҳлили тасвирҳои тиббӣ ва муайян намудани нишонаҳои эҳтимолии бемориҳо кумак мерасонад. Дар кишоварзӣ технологияҳои зеҳнӣ метавонанд барои арзёбии ҳолати зироатҳо, истифодаи самараноки обу замин ва пешгӯии баъзе хавфҳои иқлимӣ истифода шаванд. Дар соҳаи энергетика бошад, таҳлили маълумоти истеъмол ва истифодаи низомҳои назорати рақамӣ ба кам кардани талафоти захираҳо мусоидат менамояд. Бо вуҷуди ин, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ худ аз худ пешрафтро таъмин намекунанд. Самаранокии онҳо аз сифати маълумот, сатҳи омодагии мутахассисон ва тарзи истифода вобаста мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад иштибоҳ кунад, маълумоти нодуруст пешниҳод намояд ё нобаробариҳои мавҷударо такрор кунад. Аз ин рӯ, истифодаи он бояд бо санҷиши натиҷаҳо, ҳифзи маълумоти шахсӣ, риояи меъёрҳои ахлоқӣ ва назорати инсонӣ ҳамроҳ бошад. Технология бояд ба инсон хизмат кунад ва барои беҳтар гардидани сифати зиндагии ӯ мусоидат намояд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ рақамикунонӣ ба рушди иқтисоди миллӣ ва баланд бардоштани рақобатпазирии давлатҳо таъсири назаррас мерасонад. Тиҷорати электронӣ, хизматрасониҳои фосилавӣ ва платформаҳои рақамӣ ба соҳибкорон, аз ҷумла намояндагони соҳибкории хурду миёна, имкон медиҳанд, ки маҳсулоту хизматрасониҳои худро ба бозорҳои васеътар пешниҳод кунанд. Ҳамзамон, истифодаи технологияҳои муосир метавонад ба такмили идоракунӣ, беҳтар шудани муносибат бо мизоҷон ва баланд гардидани самаранокии истеҳсолот мусоидат намояд. Барои ба даст овардани натиҷаҳои устувор танҳо истифодаи барномаҳо ва таҷҳизоти муосир кофӣ нест. Омодасозии кадрҳои соҳибихтисос, дастгирии таҳқиқоти илмӣ, рушди соҳибкории технологӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои навоварӣ аҳамияти аввалиндараҷа доранд. Кишвар бояд на танҳо истеъмолкунандаи технологияҳои хориҷӣ бошад, балки барои ташаккули иқтидори илмӣ, техникӣ ва истеҳсолии худ низ талош намояд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон рақамикунонӣ ва истифодаи зеҳни сунъӣ яке аз самтҳои муҳими рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ба шумор меравад. Ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ метавонад фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, соҳаи кишоварзӣ, энергетика ва дигар бахшҳоро такмил диҳад. Рушди ҳукумати электронӣ, содагардонии хизматрасониҳои давлатӣ, ташкили пойгоҳҳои ягонаи маълумот ва баланд бардоштани шаффофияти идоракунӣ аз ҷумлаи имкониятҳои муҳими ин раванд мебошанд.
Дар соҳаи маориф рақамикунонӣ барои васеъ намудани дастрасӣ ба китобхонаҳои электронӣ, курсҳои фосилавӣ ва захираҳои илмӣ шароити мусоид фароҳам меорад. Ин имконият махсусан барои донишҷӯёну омӯзгорони минтақаҳои дурдаст аҳамияти калон дорад. Ҳамзамон, ворид намудани технологияҳои зеҳнӣ ба раванди таълим метавонад ба такмили усулҳои омӯзиш ва рушди малакаҳои мустақилонаи донишҷӯён мусоидат кунад. Аммо истифодаи ин воситаҳо набояд ҷойи тафаккури мустақил, таҳлили интиқодӣ ва фаъолияти эҷодии инсонро гирад. Яке аз масъалаҳои муҳим барои кишвари мо рушди малакаҳои рақамии ҷавонон мебошад. Омӯзиши барномасозӣ, таҳлили маълумот, амнияти киберӣ ва технологияҳои зеҳни сунъӣ метавонад барои омода намудани мутахассисони рақобатпазир замина гузорад. Ҷавонон бояд на танҳо истифодабарандаи технология, балки таҳиякунанда ва офарандаи маҳсулоти нав бошанд. Барои расидан ба ин ҳадаф ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо бахши хусусӣ, рушди таҳқиқоти амалӣ ва фароҳам овардани шароити таҷрибаомӯзӣ зарур аст. Дар баробари имкониятҳо, рақамикунонӣ як қатор мушкилотро низ ба миён меорад. Аз ҷумла, масъалаҳои амнияти киберӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ, паҳншавии иттилооти бардурӯғ ва таъсири автоматикунонӣ ба бозори меҳнат муҳим мебошанд. Истифодаи васеи технология метавонад талаботро ба баъзе касбҳо тағйир диҳад, бинобар ин бозомӯзии кормандон ва такмили ихтисоси онҳо бояд пайваста амалӣ карда шавад. Ҳамчунин, зарур аст, ки дастрасӣ ба интернет ва хизматрасониҳои рақамӣ барои сокинони шаҳрҳо ва деҳот, инчунин гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ фароҳам оварда шавад. Ҷанбаи дигари муҳим ҳифзи забон ва фарҳанги миллӣ дар фазои рақамӣ мебошад. Барои забони тоҷикӣ таҳияи китобхонаҳои электронӣ, луғатҳои муосир, захираҳои илмӣ ва воситаҳои коркарди автоматии матн аҳамияти калон дорад. Ин иқдомҳо метавонанд имкониятҳои истифодаи забони тоҷикиро дар низомҳои ҷустуҷӯӣ, тарҷумаи мошинӣ ва ёварҳои зеҳнӣ васеъ намоянд. Ҳамкории забоншиносон, омӯзгорон, муҳаққиқон ва мутахассисони технология барои рушди муҳтавои босифати тоҷикӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Барои истифодаи самараноки имкониятҳои рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ муносибати маҷмӯӣ зарур аст. Пеш аз ҳама, рушди инфрасохтори рақамӣ, таъмини дастрасии босифат ба интернет, такмили низоми маориф, дастгирии марказҳои илмӣ ва омодасозии мутахассисони соҳибкасб бояд дар маркази таваҷҷуҳ қарор гиранд. Ҳамзамон, таҳкими заминаи ҳуқуқӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва таъмини масъулияти истифодабарандагони технологияҳо барои ташаккули муҳити боэътимоди рақамӣ аҳамияти муҳим доранд. Дар ин раванд ҳамкории давлат, бахши хусусӣ, муассисаҳои илмӣ ва ҷомеа зарур мебошад. Давлат бояд инфрасохтор ва заминаи ҳуқуқии мувофиқро фароҳам оварад, муассисаҳои таълимӣ мутахассисони соҳибмаҳорат омода созанд ва соҳибкорон ба навоварӣ сармоягузорӣ намоянд. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии ин неруҳо метавон технологияҳои муосирро ба манфиати рушди устувори ҷомеа истифода бурд. Рақамикунонӣ ва зеҳни сунъӣ аз омилҳои муҳими пешрафти ҷомеаи муосир дар шароити ҷаҳонишавӣ ба ҳисоб мераванд. Онҳо барои рушди иқтисод, такмили идоракунӣ, баланд бардоштани сифати таълим ва густариши имкониятҳои инсон шароити нав фароҳам меоранд. Бо вуҷуди ин, самаранокии онҳо аз сатҳи дониш, омодагии кадрҳо, сифати инфрасохтор ва масъулияти истифода вобаста аст. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи оқилонаи технологияҳои рақамӣ метавонад ба таҳкими иқтидори миллӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисодӣ ва рушди ҷомеаи донишбунёд мусоидат намояд. Аз ин рӯ, зарур аст, ки пешрафти технологӣ бо арзишҳои инсонӣ, ҳифзи фарҳанги миллӣ, адолати иҷтимоӣ ва масъулияти ахлоқӣ ҳамоҳанг карда шавад. Ояндаи рақамӣ ба ҷомеаҳое тааллуқ дорад, ки на танҳо технологияҳои навро аз худ мекунанд, балки онҳоро барои беҳтар намудани зиндагии инсон ва таъмини рушди устувор самаранок истифода мебаранд.

Алишер Қурбоналиев —

мудири шуъбаи магистратураи ДДҲБСТ